Sau khi trúng cử, hoàn thành tổ chức kỳ họp đầu tiên của nhiệm kỳ mới, HĐND cấp xã bắt tay vào hoạt động. Việc xây dựng chương trình hoạt động của HĐND nói chung và đại biểu HĐND nói riêng được luật hóa khá chi tiết. Mọi chương trình, kế hoạch hoạt động của HĐND đều được “định hình” bởi khung pháp lý rất cụ thể, với những quy định chặt chẽ theo từng chủ thể, từng thời điểm. Một chương trình đúng, trúng và kịp thời sẽ dẫn dắt toàn bộ hoạt động của HĐND đi vào trọng tâm, trọng điểm.

“Xương sống” của chương trình hoạt động

Hoạt động của HĐND có những đặc trưng riêng và đều có các luật, nghị quyết quy định cụ thể về kế hoạch, chương trình hoạt động. Với từng chức năng và từng chủ thể khác nhau, quy định về chương trình, kế hoạch hoạt động cũng có những điểm khác nhau, tạo nên một hệ thống vừa thống nhất, vừa phân công rõ ràng.

Đại biểu HĐND xã Mai Phụ, Hà Tĩnh biểu quyết thông nghị quyết về kế hoạch tổ chức các kỳ họp thường lệ năm 2026. Ảnh: B. Nguyên

Trong thực tiễn, có thể nhận diện những chương trình hoạt động cơ bản, mang tính “bắt buộc” đối với HĐND, như: kế hoạch tổ chức kỳ họp thường lệ hàng năm; kế hoạch tổ chức từng kỳ họp; chương trình giám sát hàng năm… Những nội dung này đều được đặt trong khuôn khổ của các văn bản pháp luật quan trọng như: Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15; Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15; Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15 (được sửa đổi, bổ sung theo Luật số 87/2025/QH15); các Nghị quyết số 114/2025/NQ-UBTVQH15; Nghị quyết số 115/2025/NQ-UBTVQH15; Nghị quyết số 116/2025/NQ-UBTVQH15 ban hành ngày 24/12/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Nghị quyết số 2599/NQ-UBDNGS15 ngày 27/02/2026 của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội ban hành các mẫu văn bản phục vụ giám sát.

Điểm cốt lõi của hệ thống quy định này là không chỉ “nói rõ phải làm gì”, mà còn “ấn định rõ khi nào phải làm” và “ai là người phải làm”, “làm như thế nào” - tạo nên kỷ luật trong xây dựng, tổ chức thực hiện chương trình hoạt động của HĐND.

Rõ chủ thể, thời gian - đặc trưng nổi bật

Nhìn kỹ, có thể thấy toàn bộ hoạt động của HĐND được vận hành trên một nguyên tắc xuyên suốt: mỗi chủ thể đều có chương trình riêng, liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất.

Trước hết, đối với HĐND, đây là chủ thể quyết định những nội dung mang tính định hướng. Theo quy định, HĐND cấp xã quyết định kế hoạch tổ chức các kỳ họp thường lệ vào Kỳ họp thứ Nhất của nhiệm kỳ (đối với năm bắt đầu nhiệm kỳ) và vào kỳ họp cuối của năm trước đó (đối với các năm tiếp theo của nhiệm kỳ), trên cơ sở đề nghị của Thường trực HĐND. Đồng thời, chương trình giám sát hàng năm của HĐND cũng được quyết định tại kỳ họp thường lệ cuối năm - một mốc thời gian có ý nghĩa “khóa lại” hoạt động năm trước, định hướng giám sát cho năm sau.

Là cơ quan thường trực của HĐND, Thường trực HĐND giữ vai trò tổ chức, triển khai các hoạt động của HĐND. Đặc biệt, đối với hoạt động giám sát, pháp luật quy định rất cụ thể về tiến độ: chậm nhất 7 ngày kể từ khi HĐND thông qua nghị quyết về chương trình giám sát, Thường trực HĐND phải ban hành chương trình giám sát của mình. Cũng trong thời hạn 7 ngày tiếp theo, cơ quan tham mưu, giúp việc phải trình ban hành kế hoạch thực hiện chương trình giám sát. Kế hoạch này không dừng ở mức định hướng mà phải “đi vào chi tiết”, xác định rõ mục đích, yêu cầu, nội dung, phạm vi, hình thức giám sát, đối tượng chịu sự giám sát, phân công thực hiện, tiến độ và cơ chế phối hợp; kể cả việc xác định cơ quan chủ trì, phối hợp thẩm tra khi liên quan nhiều lĩnh vực.

Thường trực HĐND còn quyết định kế hoạch tổ chức phiên giải trình, cũng như kế hoạch giám sát việc giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri - những hoạt động ngày càng thể hiện rõ vai trò của cơ quan thường trực.

Theo quy định, các Ban của HĐND cấp xã được trao quyền chủ động khá rõ. Căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 12, khoản 1 Điều 13 của Nghị quyết số 114/2025/NQ-UBTVQH15 và nhiệm vụ được giao, Trưởng Ban chỉ đạo xây dựng dự kiến chương trình giám sát, trình Ban xem xét, thông qua chậm nhất vào ngày 20/12 của năm trước. Đây là mốc thời gian mang tính “kỷ luật”, bảo đảm các hoạt động giám sát được chuẩn bị từ sớm, từ xa. Trên cơ sở đó, các Ban tiếp tục xây dựng kế hoạch thực hiện chương trình cụ thể với đầy đủ các yếu tố; đồng thời, triển khai các kế hoạch thẩm tra, khảo sát, giám sát chuyên đề.

Điểm khác biệt giữa mô hình chính quyền địa phương 2 cấp với mô hình 3 cấp trước đây, chính là việc trong mô hình 2 cấp hiện nay, HĐND cấp xã thành lập các Tổ đại biểu HĐND. Theo đó, ngoài kế hoạch hoạt động chung, khi được HĐND hoặc Thường trực HĐND giao nhiệm vụ, Tổ đại biểu tổ chức giám sát và phải xây dựng kế hoạch, đề cương báo cáo, đồng thời thông báo đến các cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát chậm nhất 10 ngày trước khi tiến hành. Quy định này không chỉ bảo đảm tính minh bạch mà còn tạo điều kiện để đối tượng giám sát chuẩn bị, nâng cao chất lượng làm việc.

Cuối cùng là đại biểu HĐND - chủ thể trực tiếp gắn với thực tiễn đời sống. Theo Điều 36 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND số 121/2025/QH15, đại biểu có quyền chủ động lựa chọn nội dung giám sát trên cơ sở tình hình phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, ý kiến, kiến nghị của cử tri và thực tiễn đời sống nhân dân với năm hoạt động giám sát chủ yếu. Từ đó, đại biểu quyết định nội dung, kế hoạch giám sát, xác định đối tượng, xây dựng đề cương và báo cáo Thường trực HĐND. Quá trình giám sát, đại biểu được trao quyền khá đầy đủ: yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu; mời các thành phần liên quan; tiến hành xác minh; thậm chí kiến nghị xử lý khi phát hiện vi phạm. Sau giám sát, đại biểu ban hành kết luận, nêu rõ kết quả đạt được, hạn chế, nguyên nhân, trách nhiệm và giải pháp khắc phục.

Một điểm đáng lưu ý là, mọi kế hoạch giám sát của đại biểu đều phải được thông báo đến đối tượng chịu sự giám sát chậm nhất 10 ngày trước khi tiến hành. Đồng thời, Thường trực HĐND và cơ quan giúp việc có trách nhiệm hỗ trợ đại biểu trong suốt quá trình tổ chức và theo dõi việc thực hiện kiến nghị sau giám sát.

Có thể thấy, từ HĐND, Thường trực HĐND, các Ban, Tổ đại biểu đến từng đại biểu đều được đặt trong một khuôn khổ quy định chặt chẽ, rõ người, rõ việc, rõ thời gian trong xây dựng chương trình hoạt động, tạo nền tảng pháp lý vững chắc để phát huy đúng vai trò, trách nhiệm của mỗi chủ thể. Để chuyển hóa các quy định vào thực tiễn, câu hỏi đặt ra là: đại biểu HĐND cần xây dựng chương trình hoạt động ra sao để vừa đúng luật, vừa sát thực tiễn và phù hợp với điều kiện của mình?

Tân Hòa (ĐBND)

Kỹ năng xây dựng chương trình hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã