Cần một mái nhà để tiếng đờn ngân

Sau hợp nhất 2 tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu vào TPHCM, thành phố có 282 câu lạc bộ (CLB) đờn ca tài tử với 3.190 người tham gia, trong đó có 5 nghệ nhân nhân dân và 26 nghệ nhân ưu tú. Song con số không phản ánh hết những vấn đề đang là nỗi lo trong việc duy trì môn nghệ thuật truyền thống này.

Theo đánh giá của Sở VH-TT TPHCM, số lượng hội viên đang già hóa mạnh; người biết ca bài bản tổ không còn nhiều; các nghệ nhân chơi đờn cò, đờn kìm, đờn tranh, đờn bầu ngày càng khan hiếm…

Nỗi lo ấy hiện hữu ở từng CLB. Nghệ nhân Thanh Hương, CLB Đờn ca tài tử phường Phú Lâm, cho biết, mỗi tháng CLB sinh hoạt 4 buổi; mỗi buổi, anh chị em góp khoảng 500.000 đồng để trả thù lao cho 2 thầy đờn. Bộ âm thanh được phường cấp từ năm 2001 đã hỏng từ lâu, CLB phải tự mua loa kéo nhỏ để tập.

Tương tự, nghệ nhân Thanh Liêm, CLB Đờn ca tài tử phường Bình Trưng Đông cũng cho biết, hiện các điều kiện như: địa điểm, âm thanh, ánh sáng, điện nước đã được cải thiện nhưng riêng chi phí mời các thầy đờn vẫn không có quy định nào hỗ trợ, chỉ trông chờ vào đóng góp của người tham gia.

Theo PGS-TS Nguyễn Thị Mỹ Liêm, Phó Chủ tịch Hội Âm nhạc TPHCM, cái khó nằm ở đặc thù của loại hình biểu diễn này.

“Đào tạo một người chơi nhạc cụ truyền thống cần 4-6 năm bậc trung cấp, thêm khoảng 4 năm đại học; trong khi học ca nhanh hơn rất nhiều. Tôi biết không ít sinh viên nhạc cụ dân tộc phải đi chơi nhạc cho các đám tiệc, kể cả đám tang để có thêm thu nhập. Dĩ nhiên, trong hoàn cảnh như thế, khó tránh khỏi tiếng đờn đang thưa dần”, PGS-TS Nguyễn Thị Mỹ Liêm chia sẻ.

Có một thực tế của thực hành đờn ca tài tử tại TPHCM là không gian thực hành hiện đang bị thu hẹp. Ông Tôn Thất Cần, Phó Chủ tịch Hội Sân khấu TPHCM, cho biết, các lớp truyền dạy đờn ca từng thu hút hơn 200 học viên ở Cần Giờ; nhưng sau khi các trung tâm văn hóa chuyển thành Trung tâm Cung ứng dịch vụ công, nhiều CLB, đội nhóm không còn điểm sinh hoạt ổn định.

Còn theo đạo diễn Lê Diễn, nguyên Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật Phương Nam, chuyên viên tại Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TPHCM, hiện nhiều câu lạc bộ ngoại thành phải tạm ngừng vì thiếu nơi sinh hoạt, kinh phí; một số nơi chủ nhiệm phải tự bỏ tiền túi để duy trì.

Bên cạnh đó, hiện việc tập luyện, truyền dạy nghệ thuật đờn ca tài tử cũng gặp trở ngại khi chưa có một chương trình, bộ tài liệu thống nhất giữ cho đúng “hồn cốt” di sản.

NSƯT Huỳnh Khải, nguyên Trưởng khoa Âm nhạc, Nhạc viện TPHCM, cho biết, 20 bài bản tổ là linh hồn của Đờn ca tài tử, đã được thu âm chuẩn hóa từ những năm 2013-2014. “Các bài bản tổ này nếu được số hóa, phổ biến chính thức sẽ trở thành công cụ hiệu quả, giúp các CLB, các trường có nguồn tư liệu chuẩn để học, tập luyện. Tuy nhiên, việc này cần các cơ quan chức năng có trách nhiệm đứng ra chủ trì nhằm bảo đảm tính chính danh”, NSƯT Huỳnh Khải nhấn mạnh.

Không để đứt gãy những mạch nguồn

Không chỉ đờn ca tài tử, khó khăn cũng hiện diện ở nhiều di sản phi vật thể khác. Theo dự thảo Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn TPHCM, hiện thành phố có 15 di sản trong Danh mục quốc gia, phân bố ở 25 phường, 4 xã và 1 đặc khu.

Trong đó, một số di sản phi vật thể như: vovinam, lân sư rồng, võ lâm Tân Khánh Bà Trà… vẫn thu hút giới trẻ; nhưng một số khác như: lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt, nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, lễ giỗ Bà Phi Yến, lễ hội Dinh Cô, lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam… đang thiếu lực lượng trẻ thực hành.

Võ lâm Tân Khánh Bà Trà là ví dụ rõ nét về nguy cơ mất tri thức gốc. Võ sư - TS Hồ Tường cho biết, môn võ hình thành trên vùng đất Bình Dương từ đầu thế kỷ XVIII, đến nay có gần 70 điểm dạy ở nhiều tỉnh, thành.

Song các võ sư cao tuổi đang dần mất đi; suốt 5 năm kể từ khi được ghi danh vào Danh mục quốc gia di sản văn hóa phi vật thể, môn phái phải tự lưu giữ các bài võ thông qua hình thức quay clip bằng điện thoại, chưa được ghi hình chuyên nghiệp và lưu giữ một cách bài bản, khoa học.

* Ông NGUYỄN MINH NHỰT, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM:

Ưu tiên nguồn lực, bảo tồn đúng giá trị

Đề án được triển khai theo 2 nhóm, với nhóm di sản đã được UNESCO hoặc Bộ VH-TT-DL ghi danh, ngành sẽ rà soát, chuẩn hóa dữ liệu, tư liệu hóa nghi thức, bài bản và quá trình thực hành để áp dụng đồng bộ, tránh biến tướng.

Thành phố cũng đang nghiên cứu hỗ trợ khoản kinh phí ban đầu cho CLB thành lập mới và khoản kinh phí cho hoạt động hàng năm, đồng thời tìm cách tháo gỡ vướng mắc về thời điểm hưởng chế độ cho nghệ nhân.

Với nhóm di sản tiềm năng, thành phố sẽ kiểm kê theo 6 loại hình của Luật Di sản văn hóa, trong đó có tri thức ẩm thực. Đờn ca tài tử được xác định là lĩnh vực ưu tiên, mô hình tập trung nguồn lực và nhân rộng. Yêu cầu là bảo vệ giá trị cốt lõi, phát huy phù hợp, không để thương mại hóa làm sai lệch di sản.

Theo Võ sư - TS Hồ Tường, võ thuật là dạng tri thức nằm trong thân thể và kinh nghiệm người thực hành, hoạt động kiểm kê không thể dừng ở tên gọi hay số người tham gia mà phải ghi nhận kỹ thuật, quy trình, bài bản và chủ thể nắm giữ.

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ gắn với tín ngưỡng của cư dân vùng biển và truyền thống khai hoang lập ấp. Lễ hội hơn 113 năm tuổi, được ghi danh quốc gia đã hơn 13 năm, nhưng đến nay dự án Bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội, trùng tu Lăng Ông Thủy Tướng và miếu Bà vẫn chưa được thực hiện.

Ngay cả việc lễ hội được đẩy mạnh kết nối với Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam thành chuỗi sản phẩm du lịch biển cũng được nhiều chuyên gia cảnh báo cần chú ý giữ đúng nghi thức và vai trò cộng đồng của từng chủ thể, tránh đánh đồng bởi 2 lễ hội vẫn có nhiều khác biệt.

Điểm nghẽn của việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể còn nằm ở cơ sở.

Ông Nguyễn Ngọc Thạch, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phường An Hội Đông, cho biết, địa phương đang duy trì 3 loại hình di sản, trong khi cán bộ phụ trách văn hóa phải kiêm nhiệm cả công thương, tài nguyên - môi trường, du lịch nên rất khó theo sát phong trào.

Một cán bộ văn hóa phường Bình Hòa chia sẻ thêm, nếu đề án không phân bổ ngân sách đến cấp phường, xã thì cơ sở không có nguồn lực triển khai; chỉ tiêu mỗi năm phát triển 3-5 nghệ nhân khó khả thi.

Từ thực tiễn nêu trên, có thể thấy công tác bảo tồn di sản không thể chỉ dựa vào biểu diễn theo dịp hay số liệu kiểm kê. Kinh phí phải đến đúng nơi thực hành, người truyền dạy được đãi ngộ tương xứng, địa điểm sinh hoạt ổn định, tư liệu chuẩn xác và sự phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, chính quyền cơ sở cũng như các hội chuyên ngành...

Khi chính sách bắt đầu từ tiếng nói của cộng đồng gìn giữ, di sản sẽ không chỉ có tên trong danh mục mà thật sự sống trong nhịp sống đương đại của thành phố.

THIÊN THANH (SGGP)

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại TPHCM: Trăn trở về kinh phí và sự kế thừa