Học sinh Trường Tiểu học Lại Hùng Cường, xã Tân Vĩnh Lộc, TPHCM trong phòng học mới khang trang. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Cơ sở vật chất trường lớp và nguồn tuyển giáo viên là hai “điểm nghẽn” lớn nhất tồn tại nhiều năm qua của Ngành GD-ĐT. Mặc dù các bộ, ngành, địa phương đã nỗ lực triển khai nhiều giải pháp nhưng vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế.

Cơ sở vật chất chưa theo kịp nhu cầu

Phát biểu tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027, Thứ trưởng Thường trực Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng cho biết, hiện cả nước còn thiếu 45.691 phòng học, 27.084 phòng chức năng. Thiết bị dạy học tối thiểu trung bình cả nước chỉ đạt 50,6%, trong đó thấp nhất là cấp THPT với 38,7%. Cả nước còn khoảng 1 triệu trẻ em 3-5 tuổi chưa ra lớp; 1,6 triệu trẻ trong độ tuổi đi học không đủ điều kiện đến trường.

Trong đó, đối với giáo dục ở những vùng khó, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười chỉ ra 3 “điểm nghẽn”. Đó là chất lượng giáo dục giữa các vùng còn chênh lệch; thiếu giáo viên một số môn như Tiếng Anh, Tin học, Âm nhạc, Mỹ thuật và các môn tích hợp; cơ sở vật chất, hạ tầng số và điều kiện tổ chức dạy học 2 buổi/ngày chưa đồng đều. Trong khi đó, tại các đô thị lớn, khu công nghiệp, quy mô học sinh tăng nhanh nhưng điều kiện trường lớp và giáo viên chưa theo kịp.

Lãnh đạo các địa phương cho biết, sự chênh lệch giữa chỉ tiêu tuyển sinh và nhu cầu học tập là nguyên nhân căn bản dẫn đến gia tăng áp lực thi cử, chọn trường chọn lớp, dạy thêm học thêm. Số lượng học sinh tăng nhanh trong thời gian ngắn đã vượt quá năng lực đáp ứng tức thời của địa phương, nhanh hơn khả năng dự báo, quy hoạch và đầu tư phát triển trường, lớp; trong khi đó quỹ đất dành cho giáo dục hạn hẹp, tiến độ đầu tư xây dựng trường học còn chậm khiến trường lớp vẫn hụt hơi trước nhu cầu học tập thực tế của người dân.

Tính đến cuối năm học 2025-2026, cả nước có 36.794 cơ sở giáo dục mầm non và giáo dục phổ thông công lập với tổng số 582.659 phòng học; tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 89,6%. Tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia bình quân cả nước đạt 65,4%.

Năm học 2026-2027 tới đây, ngành giáo dục đề ra 7 nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có nhiệm vụ xử lý “điểm nghẽn” về cơ sở vật chất. Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ Xây dựng phối hợp các địa phương khẩn trương rà soát quy hoạch, bảo đảm quỹ đất cho trường học, nhất là tại các đô thị, khu công nghiệp, địa bàn tăng dân số cơ học, các xã biên giới; không để phát triển khu đô thị, khu dân cư mới không có trường học.

Thủ tướng cũng yêu cầu các địa phương ưu tiên quỹ đất, vốn đầu tư cho các khu vực thiếu trường lớp, đô thị, khu công nghiệp, vùng khó khăn, biên giới; tăng cường rà soát các trụ sở công dôi dư để tiếp tục bố trí cho các cơ sở giáo dục.

Học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Sài Gòn, TPHCM) trong ngày tựu trường năm học 2026-2027. Ảnh: THU TÂM

Ba giải pháp bổ sung giáo viên

Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, tính đến tháng 6-2026, cả nước còn thiếu 104.516 giáo viên trong biên chế so với định mức quy định của Bộ GD-ĐT. Sau khi cả nước hoàn thành việc sắp xếp trường học, năm học 2026-2027 dự báo cần bổ sung khoảng 43.267 biên chế giáo viên.

Theo Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn, nguyên nhân chính của tình trạng thừa, thiếu giáo viên cục bộ nằm ở cơ chế tuyển dụng phân tán và thiếu điều tiết tổng thể ở địa phương. Có nơi còn chỉ tiêu nhưng chưa tuyển đủ; có nơi cơ cấu giáo viên giữa các môn và cấp học chưa hợp lý; việc bố trí, sử dụng đội ngũ chưa thực sự linh hoạt. Do đó, giải quyết bài toán thiếu giáo viên không chỉ là tăng số lượng, mà quan trọng là tuyển đúng, bố trí hợp lý và sử dụng hiệu quả.

Để khắc phục tình trạng thiếu hụt giáo viên, Bộ GD-ĐT đề nghị các địa phương triển khai mạnh mẽ, đồng bộ 3 giải pháp trước thềm năm học mới.

Thứ nhất, thực hiện sắp xếp, sáp nhập cơ sở giáo dục để hình thành các trường có quy mô lớn, bố trí một lượng lớn cán bộ quản lý sang trực tiếp giảng dạy, đồng thời điều phối, sử dụng hiệu quả đội ngũ giáo viên giữa các phân hiệu, điểm trường.

Thứ hai, sở GD-ĐT tỉnh, thành phố được giao là đầu mối tuyển dụng, điều động giáo viên; rà soát nhu cầu và định mức biên chế theo từng cấp học, môn học; triển khai đồng thời tuyển dụng giáo viên mới theo chỉ tiêu được giao và điều tiết giáo viên giữa các trường, địa bàn trong phạm vi quản lý.

Thứ ba, những nơi chưa được giao đủ số lượng giáo viên biên chế, địa phương linh hoạt ký hợp đồng với đội ngũ đáp ứng yêu cầu; chủ động thuê chuyên gia, nghệ sĩ, huấn luyện viên dạy các môn đặc thù khó tuyển giáo viên chính thức.

Chuẩn hóa chương trình, ban hành khung giáo dục STEM và AI

Theo Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn, bộ đang xây dựng Đề án “Phát triển chương trình giáo dục phổ thông giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045”, trong đó tập trung nghiên cứu, tăng cường các nội dung khoa học công nghệ, tin học, nghệ thuật, năng lực số và trí tuệ nhân tạo (AI). Trước mắt, trong năm học 2026-2027, bộ sẽ tiếp tục tinh giản nội dung, nâng cao chất lượng giờ học chính khóa; tăng cường các hoạt động thực hành, trải nghiệm, STEM, năng lực số, trí tuệ nhân tạo, ngoại ngữ, nghệ thuật và thể chất; từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Trong đó, đối với giáo dục phổ thông, nội dung chương trình sẽ được giảm tải ở nhiều môn học, tiết giảm những nội dung không còn thiết thực để tăng cường các nội dung mới như năng lực số, trí tuệ nhân tạo. Đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, cả nước sẽ rà soát, cắt bỏ những chương trình, ngành đào tạo kém chất lượng, không hiệu quả để mở các chương trình đào tạo mới; chuyển từ việc đào tạo thuần túy theo năng lực sẵn có sang đào tạo bám sát nhu cầu của thị trường lao động. Các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm giảm quy mô tuyển sinh để tập trung nâng cao chất lượng đào tạo; tăng tỷ trọng đào tạo tài năng, đào tạo sau đại học; tăng cường các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh việc chuẩn hóa chương trình giáo dục phổ thông, Giám đốc Sở GD-ĐT Hà Nội Nguyễn Văn Hiền kiến nghị Bộ GD-ĐT sớm ban hành thông tư hướng dẫn về chuẩn thiết bị của phòng học STEM; thông tư hướng dẫn các nội dung giáo dục tăng cường và giáo dục bổ sung ngoài chương trình nhằm tạo khung pháp lý quan trọng giúp địa phương đẩy mạnh các hoạt động giáo dục ngoài chương trình chính khóa.

Riêng đối với chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TPHCM Nguyễn Bảo Quốc cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn nhân lực. Trong đó, đội ngũ giáo viên có khả năng giảng dạy các môn học bằng tiếng Anh chưa đáp ứng đủ số lượng, chất lượng; còn thiếu ở một số cấp học, địa bàn; năng lực tiếng Anh của cán bộ quản lý, giáo viên không chuyên ngữ nhìn chung còn hạn chế.

Cùng với đó, cơ chế, chính sách về tuyển dụng, đào tạo, đãi ngộ giáo viên ngoại ngữ, giáo viên dạy bằng tiếng Anh chưa đủ sức thu hút; nhận thức của một bộ phận phụ huynh, học sinh chưa đồng đều…

PHAN THẢO - THU TÂM - ĐẶNG TRINH (SGGP)

Chuyển động trước thềm năm học mới: Thêm phòng học, linh hoạt phương thức tuyển giáo viên