Chỉ dấu từ nhân chứng

Người đàn ông tóc đã bạc dừng lại rất lâu dưới một tán cây trong Công viên Lê Thị Riêng. Ông cúi xuống, lặng lẽ nhìn nền đất rồi quay sang những cán bộ Bộ Tư lệnh TPHCM đang đứng bên cạnh, chậm rãi nói: “Chỗ này… ngày đó xe chở các anh vào”.

Không ai nói thêm. Một cán bộ Bộ Tư lệnh TPHCM nhanh chóng đánh dấu tọa độ. Cán bộ, chiến sĩ Đội quy tập đứng lặng quan sát. Gần 60 năm sau ngày những chiến sĩ giải phóng ngã xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, ký ức của một nhân chứng già lại trở thành một “tọa độ” đặc biệt trên hành trình đi tìm đồng đội.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà kiểm tra kịch bản Lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, ngày 5-7. ẢNH: XUÂN KHU

Ít ai biết rằng, để có được những ngày triển khai tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng hôm nay là kết quả của nhiều tháng chuẩn bị công phu, với hàng chục cuộc gặp gỡ nhân chứng, hàng ngàn trang tài liệu được đối chiếu và nhiều đợt khảo sát bằng các phương pháp khoa học hiện đại. Trong hành trình đặc biệt ấy, Bộ Tư lệnh TPHCM là lực lượng nòng cốt, trực tiếp tham mưu, tổ chức và điều hành quá trình khảo sát, xác minh, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Mọi việc bắt đầu từ những tư liệu lịch sử về nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là Công viên Lê Thị Riêng, do anh Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Tổ giúp việc Phó Thủ tướng, cung cấp. Qua nghiên cứu các bức ảnh lịch sử của hãng AP, ảnh vệ tinh, bản đồ quân sự, tài liệu lưu trữ trong và ngoài nước, bước đầu xác định ngày 12-2-1968, chính quyền Sài Gòn cũ đã tổ chức chôn cất tập thể nhiều chiến sĩ giải phóng và đồng bào yêu nước hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân.

Nhiều dấu hiệu cho thấy có ít nhất 3 rãnh mộ tập thể quy mô lớn được hình thành trong thời điểm đó. Tuy nhiên, sau gần 6 thập niên, địa hình khu vực đã thay đổi gần như hoàn toàn. Việc xác định chính xác vị trí các rãnh mộ trở thành một nhiệm vụ rất khó khăn, đòi hỏi sự kiên trì, thận trọng và cách làm khoa học.

Bộ Tư lệnh TPHCM xác định, muốn tìm đúng phải bắt đầu từ con người. Theo đề xuất của Bộ Tư lệnh TPHCM, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TPHCM (Ban Chỉ đạo 515 TPHCM) đã phối hợp các cơ quan báo chí và cộng đồng mạng tìm kiếm 3 em nhỏ xuất hiện trong các bức ảnh lịch sử.

Ngày 31-5-2026, đoàn khảo sát đầu tiên do Bộ Tư lệnh TPHCM tổ chức có mặt tại Công viên Lê Thị Riêng. Các nhân chứng trực tiếp dẫn đoàn đi từng khu vực, đối chiếu từng mốc địa hình, từng dấu tích còn lưu lại trong ký ức. Những gì họ chỉ dẫn cơ bản trùng khớp với kết quả nghiên cứu từ bản đồ quân sự, ảnh lịch sử và ảnh vệ tinh. Những dữ liệu tưởng như rời rạc sau nhiều năm dần kết nối, hình thành bức tranh tương đối rõ về khu vực nghi có mộ tập thể.

Để có được kết quả ấy, cán bộ Bộ Tư lệnh TPHCM đã kiên trì gặp từng nhân chứng. Có người được gặp một lần, có người phải gặp nhiều lần. Mỗi lời kể đều được ghi âm, lập sơ đồ, đánh dấu trên bản đồ số rồi đối chiếu với các nguồn tài liệu khác nhau. Chỉ khi nhiều nguồn thông tin trùng khớp, dữ liệu mới được đưa vào diện khảo sát.

Bộ Tư lệnh TPHCM phối hợp các đơn vị và nhân chứng xác định vị trí chôn tập thể liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. ẢNH: MẠNH THẮNG

Trong số những nhân chứng đồng hành với lực lượng tìm kiếm, ông Võ Huy Định để lại nhiều xúc động. Năm nay đã 75 tuổi, hàng ngày ông vẫn mưu sinh bằng nghề bán vé số ở TPHCM. Khi nhận được điện thoại của Bộ Tư lệnh TPHCM mời hỗ trợ xác minh thực địa, ông đồng ý không đắn đo. Ba ngày liên tiếp, ông gác lại công việc, chấp nhận mất khoản thu nhập ít ỏi để đi cùng đoàn khảo sát.

Dưới cái nắng gay gắt của những ngày cuối tháng 5, đầu tháng 6, người đàn ông tóc bạc chậm rãi dẫn cán bộ, chiến sĩ đi khắp khu vực công viên. Đến mỗi vị trí, ông lại dừng rất lâu, cố gắng nhớ từng hàng cây, từng con đường, từng rãnh đất của gần 60 năm trước. Có lúc ông đứng lặng hàng phút mới có thể nhớ lại một chi tiết. Không ai thúc giục. Những người lính trẻ kiên nhẫn chờ đợi, bởi họ hiểu mỗi ký ức được khơi dậy đều có thể mở ra thêm một hy vọng tìm thấy đồng đội.

Cũng như ông Định, ông Nguyễn Thành Phước luôn có mặt khi lực lượng tìm kiếm cần bổ sung thông tin. Dù bận công việc mưu sinh, chỉ cần nhận được cuộc gọi, ông lập tức gác lại việc riêng, xuống hiện trường cùng cán bộ Bộ Tư lệnh TPHCM đối chiếu từng mốc địa hình. Với ông, góp sức tìm lại các liệt sĩ là việc không thể chậm trễ.

Chỉ sau một tuần thông tin được lan tỏa, những nhân chứng trực tiếp chứng kiến việc chôn cất tập thể năm 1968 đã được tìm thấy. Đây là bước ngoặt quan trọng, mở ra hướng tiếp cận mới cho toàn bộ cuộc tìm kiếm.

Cuộc hành quân đặc biệt

Song song với việc thu thập lời kể nhân chứng, Bộ Tư lệnh TPHCM chủ động tham mưu Ban Chỉ đạo 515 TPHCM huy động các đơn vị khoa học hàng đầu tham gia khảo sát. Viện Thiết kế - Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Trường Đại học Bách khoa TPHCM, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TPHCM, Binh chủng Công binh cùng triển khai radar xuyên đất, đo điện trở suất và nhiều phương pháp khảo sát địa vật lý hiện đại.

Sau 4 ngày khảo sát độc lập, cả bốn đơn vị đều xác định hai khu vực có tín hiệu dị thường dưới lòng đất, tạo cơ sở khoa học quan trọng để tổ chức đào thăm dò. Đây là kết quả của sự kết hợp chặt chẽ giữa tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng, khảo sát thực địa và phương tiện kỹ thuật hiện đại. Với một khu vực đã thay đổi nhiều qua thời gian, cách làm ấy giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm, giảm tối đa tác động không cần thiết đến hiện trường, bảo đảm sự cẩn trọng trong từng bước triển khai.

Ngày 23-6-2026, những nhát cuốc đầu tiên được thực hiện tại điểm A. Hiện trường gần như lặng đi. Từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng dưới sự giám sát của các tổ chuyên môn. Đến ngày thứ hai, cấu trúc của một rãnh chôn tập thể dần hiện rõ. Rồi những mảnh tăng võng bộ đội xuất hiện. Sau đó là những bộ hài cốt đầu tiên.

Không có tiếng reo vui. Những người lính Bộ Tư lệnh TPHCM lặng lẽ đứng nghiêm. Nhiều cán bộ, chiến sĩ rưng rưng nước mắt. Sau gần 60 năm, những người đồng đội đầu tiên đã được tìm thấy.

Kết quả bước đầu xác định một rãnh mộ dài khoảng 25m, rộng khoảng 3m, phát hiện 5 bộ hài cốt cùng nhiều mẫu xương và di vật. Đây được nhận định là một trong ba rãnh mộ tập thể xuất hiện trong các bức ảnh lịch sử năm 1968. Phát hiện này khẳng định hướng đi đúng của cuộc tìm kiếm, đồng thời mở ra hy vọng tiếp tục xác định các rãnh mộ còn lại.

Ngay sau đó, Bộ Tư lệnh TPHCM tiếp tục tham mưu Ban Chỉ đạo 515 TPHCM và Quân khu 7 chuẩn bị đầy đủ điều kiện phục vụ giai đoạn quy tập. Việc thành lập sở chỉ huy lâm thời, bố trí nhà quàn, khu vực lấy mẫu ADN; đề nghị Bộ Tư lệnh Quân khu 7 huy động các Đội K70, K71, K72, K73 hỗ trợ; thành lập các tổ chuyên môn về kỹ thuật, lập hồ sơ hiện trường, hậu cần, tuyên truyền, bảo vệ hiện trường… đều được chuẩn bị kỹ lưỡng. Mục tiêu cao nhất là bảo đảm việc quy tập diễn ra đúng quy trình, trang nghiêm, chặt chẽ và tuyệt đối an toàn.

Có mặt tại hiện trường những ngày này mới cảm nhận hết ý nghĩa của một cuộc hành quân đặc biệt. Không còn tiếng súng của chiến tranh, nhưng vẫn vẹn nguyên phẩm chất người lính. Cán bộ, chiến sĩ Bộ Tư lệnh TPHCM đang làm nhiệm vụ với các liệt sĩ bằng trách nhiệm và lòng biết ơn sâu nặng.

Cuộc tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng vẫn đang tiếp tục. Phía trước còn nhiều khó khăn khi địa hình đã đổi thay, nhiều dấu tích bị thời gian xóa mờ. Nhưng với sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Quân khu 7, sự phối hợp của các sở, ngành, các nhà khoa học, các nhân chứng và vai trò nòng cốt của Bộ Tư lệnh TPHCM, niềm tin về việc tìm kiếm, quy tập, đưa những người đã ngã xuống trở về đang được củng cố từng ngày.

Giữa lòng thành phố mang tên Bác, mỗi mét đất được mở ra không chỉ để tìm lại hài cốt của những người đã hy sinh, mà còn để khẳng định một điều giản dị nhưng thiêng liêng: dân tộc Việt Nam không bao giờ lãng quên những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Và cán bộ, chiến sĩ Bộ Tư lệnh TPHCM hôm nay đang viết tiếp lời hẹn thiêng liêng ấy bằng chính những bước chân không mỏi trên hành trình đưa các anh trở về.

Mỗi mét đất được mở ra đều được thực hiện thận trọng. Mỗi di vật được phát hiện đều được nâng niu. Mỗi thông tin mới đều được ghi chép, đối chiếu, lưu giữ cẩn mật. Ở nơi từng là nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, giữa nhịp sống đô thị hôm nay, những người lính vẫn lặng lẽ làm phần việc của mình, bằng ý thức chính trị, mệnh lệnh quân nhân và tình cảm thiêng liêng dành cho đồng đội đã ngã xuống.

Thiếu tướng NGUYỄN THÀNH TRUNG

Chính ủy Bộ Tư lệnh TPHCM,

Phó trưởng Ban Thường trực Ban Chỉ đạo 515 TPHCM

Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng