Việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị không chỉ bổ sung thêm những cơ chế, chính sách riêng cho các đô thị lớn, mà quan trọng hơn là từng bước hình thành một phương thức quản trị phát triển mới, theo hướng phân quyền mạnh hơn, trao quyền chủ động lớn hơn cho địa phương, lấy hiệu quả phát triển và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo; đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình tương xứng.

Theo nội dung Luật được Quốc hội thông qua, Thành phố Hồ Chí Minh thuộc nhóm đô thị đặc biệt được áp dụng hệ thống cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt. Luật xác lập nguyên tắc “phân quyền triệt để, toàn diện và phân định rõ thẩm quyền” giữa HĐND, UBND và Chủ tịch UBND Thành phố, pđồng thời yêu cầu quyền hạn phải đi liền với năng lực thực thi, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm tra, thanh tra và giám sát.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Phát triển đô thị, mở ra khung thể chế mới cho phát triển cho TP.HCM và các đô thị lớn

HĐND Thành phố được trao thêm nhiều công cụ kiến tạo phát triển

Một trong những điểm nổi bật của Luật là vai trò của HĐND Thành phố được nâng lên rõ nét, không chỉ trong quyết định phân bổ nguồn lực mà còn trực tiếp kiến tạo nhiều cơ chế, chính sách phát triển mới.

Trong lĩnh vực xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chính quyền Thành phố được trao khả năng chủ động điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính nhằm đơn giản hóa thủ tục, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nhưng không được đặt thêm thành phần hồ sơ, điều kiện hoặc kéo dài thời gian giải quyết cho người dân và doanh nghiệp.

Đặc biệt, Luật cho phép Thành phố quyết định thí điểm các cơ chế, chính sách mới, khác với quy định hiện hành hoặc đối với những vấn đề pháp luật chưa quy định, với phạm vi từ mô hình quản trị, tổ chức bộ máy, kinh tế dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đến quản lý đô thị và phương thức huy động, phân bổ, sử dụng nguồn lực.

Thời gian thí điểm tối đa 5 năm và có thể gia hạn không quá 5 năm. Mỗi chính sách thí điểm phải xác định rõ mục tiêu, phạm vi, đối tượng, thời gian, kết quả dự kiến, tác động, phương án quản trị rủi ro và cơ chế kiểm soát, giám sát, đánh giá. Đây là một bước tiến đáng kể từ tư duy “xin cơ chế” sang chủ động kiến tạo và thử nghiệm chính sách trong một khuôn khổ pháp lý được kiểm soát.

Mở rộng không gian huy động nguồn lực cho những dự án lớn

Đối với một đô thị có nhu cầu đầu tư hạ tầng rất lớn như TP.HCM, những cơ chế về tài chính - ngân sách và đầu tư là một trong những đột phá quan trọng nhất của Luật.

HĐND Thành phố được quy định việc phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu dự án, trái phiếu công trình, trái phiếu đô thị, trái phiếu xanh; vay từ các tổ chức tài chính trong nước, nước ngoài và quốc tế để huy động vốn thực hiện các dự án đầu tư của Thành phố, trên nguyên tắc bảo đảm các chỉ tiêu an toàn nợ công.

Về đầu tư, HĐND Thành phố có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư đối với dự án đầu tư công, dự án PPP là dự án quan trọng quốc gia sử dụng ngân sách và nguồn vốn hợp pháp của Thành phố, trừ dự án nhà máy điện hạt nhân; đồng thời được thực hiện một số thẩm quyền đối với dự án sử dụng vốn trung ương, ODA, vốn vay ưu đãi nước ngoài khi được Quốc hội hoặc Thủ tướng Chính phủ giao.

Đối với một số dự án lớn, quan trọng, Luật còn cho phép rút ngắn đáng kể quy trình chuẩn bị và quyết định đầu tư, tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ triển khai các công trình hạ tầng có tính dẫn dắt, lan tỏa.

Những cơ chế này tạo điều kiện để TP.HCM từng bước chuyển từ mô hình phát triển phụ thuộc chủ yếu vào nguồn vốn ngân sách sang hệ sinh thái huy động vốn đa dạng, kết nối đầu tư công, PPP, thị trường vốn, các định chế tài chính trong nước và quốc tế.

Trung tâm tài chính quốc tế gắn với hệ sinh thái kinh tế mới

Luật dành một cơ chế riêng nhằm thúc đẩy phát triển Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Theo đó, HĐND Thành phố được quy định việc phát hành trái phiếu đô thị, trái phiếu công trình tại Trung tâm tài chính quốc tế để huy động vốn cho các dự án trọng điểm; đồng thời được quy định cơ chế kết nối, tài trợ, hỗ trợ chuỗi giá trị giữa Trung tâm tài chính quốc tế với khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, khu cảng mở, khu đô thị khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, các khu chức năng khác và TOD.

Điểm đáng chú ý ở đây là các động lực tăng trưởng mới không được thiết kế riêng lẻ mà được định hướng hình thành thành một hệ sinh thái phát triển có tính liên kết: tài chính - thương mại - logistics - cảng biển - công nghệ - đô thị - hạ tầng giao thông.

Đây chính là điều kiện quan trọng để TP.HCM nâng tầm vai trò trung tâm kinh tế, tài chính, dịch vụ của quốc gia và từng bước tăng cường khả năng kết nối với các chuỗi giá trị và dòng vốn quốc tế.

Hình thành khu thương mại tự do, logistics tích hợp và các mô hình kinh tế mới

Luật tạo hành lang pháp lý rõ hơn cho việc hình thành khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp.

HĐND Thành phố được quy định trình tự, thủ tục thành lập, điều chỉnh ranh giới, diện tích; cơ chế quản lý, tổ chức hoạt động, ưu đãi đầu tư, tạo thuận lợi thương mại, cải thiện môi trường kinh doanh và các chính sách đặc thù khác. Chủ tịch UBND Thành phố có thẩm quyền quyết định thành lập, điều chỉnh tên gọi, ranh giới, diện tích, mục tiêu và chức năng của các khu này.

Luật đồng thời tạo cơ sở để phát triển kinh tế đô thị, kinh tế số, kinh tế sáng tạo, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tầm thấp, kinh tế bạc và các loại hình kinh tế mới khác.

Như vậy, không gian phát triển của Thành phố được mở rộng cả theo chiều ngang, chiều sâu và những không gian kinh tế mới, tạo điều kiện hình thành các động lực tăng trưởng có giá trị gia tăng cao thay cho việc phát triển chủ yếu dựa vào khai thác đất đai và mở rộng quy mô truyền thống.

TOD: Biến đầu tư đường sắt thành động lực tái cấu trúc đô thị

Một điểm đột phá khác là cơ chế phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng TOD.

Theo Luật, HĐND Thành phố có thể quy định chính sách phát triển khu vực TOD, bao gồm việc sử dụng ngân sách địa phương cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, tạo quỹ đất; đồng thời thiết lập cơ chế khai thác giá trị tăng thêm từ đất, phí cải thiện hạ tầng, nguồn thu từ tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt và các khoản thu khác để tái đầu tư phát triển hệ thống đường sắt địa phương. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển hạ tầng: đường sắt không chỉ là công trình giao thông mà trở thành trục tổ chức lại không gian đô thị và tạo nguồn lực cho chính quá trình phát triển đô thị.

Đối với TP.HCM, cơ chế này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Thành phố đang đặt mục tiêu phát triển mạng lưới đường sắt đô thị quy mô lớn, đồng thời thực hiện chỉnh trang, tái thiết và nâng cao chất lượng không gian sống.

Khu đô thị lấn biển -  mở một không gian phát triển mới nhưng phải bền vững

Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm và được Quốc hội thảo luận, hoàn thiện ngay trước khi thông qua Luật là cơ chế phát triển khu đô thị lấn biển.

Luật xác định việc phát triển khu đô thị lấn biển phải gắn với quy hoạch, bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia; đánh giá đầy đủ điều kiện địa chất, thủy văn, hải văn, hệ sinh thái, đa dạng sinh học và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Đồng thời, khu đô thị lấn biển phải được đầu tư theo hướng hiện đại, xanh, thông minh, sử dụng hiệu quả tài nguyên biển và đất đai, bảo đảm kết nối hạ tầng đồng bộ và đặc biệt phải hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư, cộng đồng, bảo đảm không gian công cộng và quyền tiếp cận biển của người dân.

Như vậy, lấn biển theo tinh thần của Luật không đơn thuần nhằm tạo thêm quỹ đất, mà hướng đến kiến tạo không gian phát triển mới và cực tăng trưởng mới, trên nền tảng kiểm soát chặt chẽ các yêu cầu về môi trường, sinh thái và lợi ích công cộng.

Từ một đô thị lớn đến hạt nhân của vùng đô thị đặc biệt

Một nội dung mang tính chiến lược dài hạn là Luật xác lập cơ chế liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt.

Thành phố được xác định là hạt nhân, đô thị trung tâm, cực tăng trưởng của vùng. Nhà nước ưu tiên nguồn lực cho liên kết giữa Thành phố với các địa phương; các chương trình, kế hoạch và dự án vùng phải bảo đảm thống nhất về tổ chức không gian phát triển, hạ tầng giao thông, môi trường và các chuỗi sản xuất, logistics, khoa học - công nghệ, y tế, giáo dục, văn hóa, du lịch.

Đặc biệt, Luật cho phép thành lập Quỹ Phát triển vùng đô thị đặc biệt do HĐND Thành phố thành lập trên cơ sở thống nhất với HĐND các địa phương trong vùng. Nguồn lực của Quỹ có thể hình thành từ ngân sách trung ương, ngân sách các địa phương, nguồn hỗ trợ, tài trợ và các nguồn hợp pháp khác để đầu tư các dự án liên kết vùng, ưu tiên giao thông, hạ tầng quan trọng và xử lý các vấn đề môi trường có tính chất liên địa phương.

Đây là cơ sở quan trọng để tư duy phát triển TP.HCM vượt khỏi ranh giới hành chính, hướng tới một không gian đô thị - kinh tế vùng thống nhất, kết nối và bổ trợ lẫn nhau.

Trao quyền lớn hơn phải đi cùng trách nhiệm lớn hơn

Nếu nhìn xuyên suốt các cơ chế của Luật, điểm đột phá không chỉ nằm ở việc “trao thêm quyền” mà còn ở thiết kế quyền hạn gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm soát.

Luật yêu cầu các cơ chế khác với quy định chung phải được đánh giá sự cần thiết, đánh giá tác động, tham vấn cơ quan liên quan và đối tượng chịu tác động; nội dung tham vấn, tiếp thu, giải trình phải được công khai.

Chính quyền Thành phố có trách nhiệm bảo đảm nguồn lực tổ chức thi hành; thực hiện thanh tra, kiểm tra, giám sát; công khai, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình để Nhân dân tham gia ý kiến và giám sát.

Có thể nói, quyền chủ động càng lớn thì yêu cầu đối với năng lực quản trị, chất lượng quyết định chính sách và trách nhiệm giải trình của chính quyền Thành phố càng cao.

Trong cấu trúc thể chế mới đó, HĐND TP.HCM không chỉ giữ vai trò quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương theo cách thức truyền thống, mà còn được đặt ở vị trí quan trọng trong việc kiến tạo chính sách, phân bổ và huy động nguồn lực, quyết định các mô hình phát triển mới, đồng thời giám sát việc thực thi quyền lực được phân quyền.

Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua, Luật có hiệu lực từ ngày 01/10/2026; riêng quy định liên quan đến trình tự xây dựng, ban hành một số văn bản thi hành Luật có hiệu lực từ ngày 01/9/2026. Ngay từ thời điểm Luật được thông qua, TP.HCM được triển khai công tác xây dựng văn bản thi hành để bảo đảm các cơ chế mới có thể sớm đi vào cuộc sống.

Việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị vì vậy có thể xem là một bước mở đường về thể chế cho giai đoạn phát triển mới của TP.HCM.

Cơ chế đã được mở, thẩm quyền đã được trao và không gian phát triển đã rộng hơn. Vấn đề tiếp theo có ý nghĩa quyết định là Thành phố phải nhanh chóng chuyển những quyền năng pháp lý mới thành những nghị quyết khả thi, những dự án cụ thể, những dòng vốn mới, những công trình mới và những thay đổi mà người dân, doanh nghiệp có thể trực tiếp cảm nhận.

Đó cũng chính là yêu cầu lớn đặt ra đối với HĐND Thành phố trong giai đoạn tới: chủ động kiến tạo thể chế địa phương, quyết định đúng và kịp thời các chính sách phát triển, giám sát chặt chẽ quá trình tổ chức thực hiện để từng cơ chế đặc thù thực sự trở thành nguồn lực phát triển và tạo động lực đưa TP.HCM bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới./.

Châu Vũ