Nghị quyết 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP HCM trong kỷ nguyên mới nhấn mạnh việc xác lập mô hình phát triển mới để thành phố sớm trở thành trung tâm kinh tế - tài chính, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á và châu Á, là điểm đến hấp dẫn toàn cầu.

Kiến tạo "siêu vùng"

Nghị quyết 09-NQ/TW thực chất đang đặt ra yêu cầu tái định vị TP HCM không chỉ là "đầu tàu kinh tế" của Việt Nam, mà phải tiến tới vai trò một trung tâm điều phối dòng vốn, công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo của cả khu vực Đông Nam Á. Muốn đạt được mục tiêu đó, TP HCM phải bắt đầu từ tư duy phát triển vùng thay vì chỉ phát triển trong ranh giới hành chính của một siêu đô thị.

Điểm cốt lõi là hình thành một "siêu vùng kinh tế" TP HCM - Đông Nam Bộ - Tây Nam Bộ với cấu trúc liên kết đa cực. Trong mô hình này, TP HCM đóng vai trò trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo, dịch vụ chất lượng cao và điều phối chuỗi giá trị; Đồng Nai, Tây Ninh là cực công nghiệp - logistics - cảng biển; còn ĐBSCL trở thành vùng cung ứng nông nghiệp công nghệ cao, năng lượng và kinh tế xanh. Nếu các địa phương tiếp tục phát triển rời rạc, cạnh tranh lẫn nhau về đất đai và ưu đãi đầu tư thì sẽ rất khó tạo ra sức mạnh đủ lớn để cạnh tranh với Singapore, Bangkok (Thái Lan) hay Thượng Hải (Trung Quốc)…

Trụ cột đầu tiên phải là hạ tầng liên kết vùng thế hệ mới. Không chỉ là đường vành đai hay cao tốc, mà còn là hệ thống logistics tích hợp cảng biển - sân bay - đường sắt - trung tâm dữ liệu - hạ tầng số. Một trung tâm tài chính quốc tế không thể vận hành trên nền hạ tầng giao thông và dữ liệu phân mảnh như hiện nay.

Để vươn tầm châu Á, TP HCM cần kiến tạo siêu vùng kinh tế và môi trường sống chất lượng. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Trụ cột thứ 2 là thể chế vượt trội. TP HCM cần được trao quyền thử nghiệm các cơ chế đặc thù về tài chính, thuế, sandbox công nghệ, quản trị đô thị và thu hút nhân tài quốc tế. Trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, các thành phố không cạnh tranh bằng khẩu hiệu mà bằng chất lượng thể chế và tốc độ ra quyết định.

Trụ cột thứ 3 là khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. TP HCM phải chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào bất động sản và lao động giá rẻ sang kinh tế tri thức, AI, bán dẫn, fintech, công nghệ sinh học và kinh tế số. Thành phố cần hình thành hệ sinh thái đại học - viện nghiên cứu - quỹ đầu tư - doanh nghiệp công nghệ liên thông theo chuẩn quốc tế.

Đồng thời, yếu tố quyết định là chất lượng sống đô thị. Một trung tâm tài chính và sáng tạo toàn cầu phải thu hút được nhân tài quốc tế, mà muốn vậy phải có môi trường sống hiện đại, minh bạch, an toàn, xanh và đáng sống. Đây không còn là câu chuyện quy hoạch đô thị đơn thuần, mà là chiến lược cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.

Xóa rào cản

Nghị quyết 09-NQ/TW đã mở ra nhiều cơ chế "đột phá của đột phá", đặc biệt là xây dựng Luật Đô thị đặc biệt và phân cấp, phân quyền mạnh cho TP HCM.

Điểm quan trọng nhất của Nghị quyết không nằm ở câu chữ hay quy mô chính sách, mà nằm ở tốc độ và năng lực thực thi. Việt Nam từng có không ít nghị quyết rất mạnh về mặt định hướng, nhưng khi đi vào triển khai lại bị "bào mòn" bởi quy trình, tâm lý sợ trách nhiệm và sự chồng chéo thể chế. Vì vậy, 1-2 năm đầu tiên sẽ mang ý nghĩa quyết định, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư rằng TP HCM thực sự bước sang một giai đoạn phát triển mới.

Trong 1-2 năm đầu cần ưu tiên xây dựng niềm tin thị trường. Một khi doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân cảm nhận được TP HCM thực sự chuyển động nhanh hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn, dòng vốn trong và ngoài nước sẽ tự động dịch chuyển vào thành phố. Đây mới là thước đo thành công lớn nhất của nghị quyết.

Việc đầu tiên cần triển khai ngay là thiết lập cơ chế điều hành đặc biệt theo mô hình "trung tâm tác chiến kinh tế đô thị". Tức là phải có một đầu mối quyền lực đủ mạnh, đủ thẩm quyền để điều phối các dự án chiến lược liên ngành, liên vùng và xử lý nhanh các điểm nghẽn. Nếu vẫn vận hành theo cơ chế hành chính phân tán truyền thống thì rất khó tạo ra tốc độ đột phá.

Tiếp đến, phải chọn ngay một số dự án biểu tượng để làm trước, làm nhanh và làm đến cùng. Ví dụ như trung tâm tài chính quốc tế, hệ thống metro, cảng trung chuyển Cần Giờ, các tuyến vành đai liên vùng, trung tâm dữ liệu và khu đổi mới sáng tạo phía Đông... Nhà đầu tư không đánh giá cải cách qua khẩu hiệu, mà qua các công trình hiện hữu và tốc độ giải ngân thực tế. Chỉ cần 2-3 dự án chiến lược được triển khai thần tốc, hiệu ứng lan tỏa niềm tin sẽ rất lớn.

Đồng thời, TP HCM cần cải cách mạnh môi trường kinh doanh theo hướng "một cửa số hóa hoàn toàn". Điều doanh nghiệp cần nhất hiện nay không chỉ là ưu đãi thuế, mà là sự minh bạch, ổn định và khả năng dự đoán chính sách. Thành phố cần cam kết rõ thời gian xử lý hồ sơ đầu tư, đất đai, xây dựng, phòng cháy chữa cháy, môi trường… Nếu quá thời hạn mà cơ quan quản lý không phản hồi thì phải xem như chấp thuận có điều kiện. Đây mới là tư duy quản trị hiện đại.

Một vấn đề đặc biệt quan trọng khác là cơ chế bảo vệ cán bộ dám làm. Khi phân cấp, phân quyền mạnh nhưng không có "lá chắn thể chế", cán bộ sẽ rất dễ rơi vào tâm lý sợ sai. Vì vậy, cùng với trao quyền phải có cơ chế đánh giá minh bạch, hậu kiểm rõ ràng và bảo vệ người thực thi vì lợi ích chung. 

TS LÊ BÁ CHÍ NHÂN, chuyên gia kinh tế

Xây dựng và phát triển TP HCM trong kỷ nguyên mới: Bứt phá vượt tầm "đầu tàu"