Vườn quốc gia Côn Đảo có 19.890 ha, gồm 5.890 ha rừng đặc dụng và 14.000 ha khu bảo tồn biển; đồng thời được công nhận là Khu Ramsar và Khu Vườn di sản ASEAN. Đây là hệ sinh thái đặc biệt với rừng, đất ngập nước ven biển và biển, cùng các giá trị về đa dạng sinh học và lịch sử. Nhưng với Côn Đảo, nước là vấn đề rất quan trọng. Với nhu cầu sử dụng nước 150 lít/người/ngày-đêm, riêng đảo Côn Sơn cần khoảng 5.475.000 m³ nước/năm. Nguồn nước chủ yếu từ nước mưa thấm trong đất, được hệ thống rễ cây rừng điều tiết và cung cấp cho các hồ chứa. Theo các tài liệu khoa học, để có lượng nước nói trên, Côn Sơn cần khoảng 5.745 ha rừng tự nhiên, trong khi hiện chỉ còn 4.361,99 ha, thiếu khoảng 1.383 ha. Vì vậy, nước phải được xem là ngưỡng để xác định quy mô dân số và sức chứa du lịch của Côn Đảo. Phát triển đến đâu phải tính được hệ sinh thái còn có thể đáp ứng đến đâu.

Rừng ngập mặn Cần Giờ có diện tích 34.809,68 ha, là rừng phòng hộ chắn sóng, lấn biển và là khu rừng ngập mặn có diện tích tập trung lớn nhất nước ta. Trong chiến tranh, vùng đất ngập nước ven biển Cần Giờ từng bị rải hàng triệu gallon chất khai quang, biến nơi đây thành “vùng đất chết”. Sau giải phóng miền Nam, chính quyền và nhân dân TP.HCM đã nỗ lực trồng lại rừng, từng bước phục hồi hệ sinh thái. Từ một vùng đất chết, Cần Giờ trở thành vùng đất của sự sống. Năm 2000, UNESCO công nhận nơi đây là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Năm 2005, Chủ tịch nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về “Khôi phục và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ”.

Đây là một bằng chứng về khả năng phục hồi đất ngập nước ven biển bằng phương pháp trồng lại rừng, đồng thời cho thấy giá trị của rừng đối với sinh kế và phát triển lâu dài.

TP.HCM cũng đã phê duyệt Phương án quản lí rừng bền vững rừng phòng hộ Cần Giờ đến năm 2030, trong đó có nhiệm vụ xây dựng công viên rừng ngập mặn phục vụ tham quan, nghỉ ngơi, giải trí. Công viên rừng cần được đặt trong mối liên hệ với quy hoạch kinh tế, xã hội và hạ tầng Cần Giờ. Đồng thời, cần xây dựng mô hình quản lí, sử dụng khôn khéo rừng ngập mặn và đất ngập nước ven biển theo các tiêu chí của Công ước Ramsar, kết nối với các khu rừng ngập mặn trong khu vực ASEAN và trên thế giới.

Mỗi khu rừng cần một mục tiêu 100 năm. Nếu Cần Giờ là câu chuyện phục hồi, Bình Châu - Phước Bửu và Núi Cậu - Dầu Tiếng lại đặt ra những yêu cầu gì trong quy hoạch?

Bình Châu - Phước Bửu được xác lập là khu rừng cấm từ năm 1978, tiền thân của hệ thống rừng đặc dụng ngày nay, với diện tích hơn 10.000 ha. Đây là khu rừng cây họ Dầu đặc trưng của lưu vực sông Đồng Nai, với 13 loài cây họ Dầu, nằm trên vùng đất cát ven biển khá hiếm ở nước ta. Đề xuất nghiên cứu quy hoạch nơi đây thành Công viên rừng cây họ Dầu của đô thị đặc biệt TP.HCM, vừa bảo tồn đa dạng sinh học, vừa phục vụ tham quan, học tập, nghiên cứu khoa học và du lịch sinh thái. Có thể nghiên cứu xây dựng một bảo tàng rừng cây họ Dầu đại diện cho vùng Đông Nam bộ.

Đối với Núi Cậu - Dầu Tiếng, chức năng lại khác. Hồ Dầu Tiếng có diện tích mặt nước khoảng 270 km², là hồ chứa nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam và có vai trò đặc biệt quan trọng trong cung cấp nguồn nước cho TP.HCM. Khu rừng tự nhiên trên Núi Cậu, khoảng 1.500 ha, là rừng phòng hộ đầu nguồn. Vì vậy, chức năng phòng hộ phải đặt lên hàng đầu; du lịch chỉ nên là hoạt động kết hợp.

Một khu rừng tự nhiên cây gỗ lớn như Côn Đảo, Củ Chi, Dầu Tiếng, Bình Châu... nếu mất đi thì hàng trăm năm sau cũng không thể phục hồi như cũ, trong khi xây dựng lại một đô thị có thể chỉ mất vài chục năm.

Vì vậy, quy hoạch 100 năm phải nhìn rừng như một tài sản tự nhiên có giá trị lâu dài, không thể dễ dàng thay thế bằng các công trình xây dựng. TP.HCM sẽ phát triển lớn đến đâu, nhưng vẫn giữ được bao nhiêu những giá trị tự nhiên không thể xây lại.

Rừng ngập mặn Cần Giờ

Rừng phòng hộ Núi Cậu Dầu Tiếng

Khu Ramsar ở Vườn quốc gia Côn Đảo

Nguyễn Chí Thành – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu rừng và đất ngập nước