Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI dự kiến xem xét, thông qua 43 dự án luật, nghị quyết quy phạm pháp luật. Có thể nói, số lượng các luật, nghị quyết được thông qua tại một kỳ họp như vậy là bằng cả một nhiệm kỳ của các khóa Quốc hội cuối thế kỷ XX.
Nhiệm vụ lập pháp luôn được đặt lên hàng đầu
Từ khi đất nước thống nhất, Quốc hội cả nước hoạt động đều đặn, đầy đủ, toàn diện. Trong đó nhiệm vụ lập pháp luôn được đặt lên hàng đầu. Nếu khóa VI (1976-1981), Quốc hội chỉ thông qua 1 luật và xây dựng, ban hành bản Hiến pháp năm 1980 - Hiến pháp đầu tiên của thời kỳ đổi mới thì các khóa tiếp theo số lượng luật, bộ luật (gọi chung là luật) được thông qua ngày càng nhiều. Cụ thể, Quốc hội Khóa VII (1981-1987) thông qua 10 luật; Quốc hội Khóa VIII (1987-1992) thông qua 31 luật và Hiến pháp năm 1992; Quốc hội khóa IX (1992-1997), Quốc hội thông qua 41 luật; Quốc hội khóa X (1997-2002) Quốc hội thông qua 35 luật...
Số lượng luật được thông qua ở các nhiệm kỳ trên rõ ràng chưa bằng số lượng luật được thông qua trong một kỳ họp của Quốc hội ở các nhiệm kỳ sau này và hiện nay. Có nhiều lý do về tình hình này.
Một là, ở những năm đầu của công cuộc đổi mới (1986 - 2000) do chuyển đổi từ thể chế kinh tế kế hoạch hóa quan liêu, bao cấp sang thể chế kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, chúng ta chưa có nhiều hiểu biết về kinh tế thị trường, nên phải rất thận trọng, do đó tốc độ xây dựng luật khó có thể nhanh. Phần lớn các luật ở giai đoạn này đều được xây dựng theo dạng luật khung, luật nguyên tắc. Chính phủ sẽ hướng dẫn thi hành theo hướng mở dần từng nội dung của luật phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Hai là, so với luật thì độ dài và nội dung của các bộ luật thường cao hơn, phức tạp hơn nên ở những nhiệm kỳ phải xây dựng nhiều bộ luật thì số lượng luật nói chung được thông qua sẽ ít hơn. Tương tự như vậy, ở những nhiệm kỳ phải làm Hiến pháp thì phải tập trung công sức cho công việc trọng đại này nên số lượng luật được thông qua cũng có phần ít hơn.
Ba là, càng tiến sâu vào công cuộc đổi mới thì yêu cầu xây dựng luật (tổng thể cũng như từng lĩnh vực, từng ngành) càng lớn. Bởi vậy, các nhiệm kỳ càng về sau tốc độ xây dựng luật và số lượng luật được ban hành càng lớn.
Bốn là, ở giai đoạn 2002 - 2021, theo yêu cầu của thực tiễn nên Quốc hội đã tiến hành xây dựng luật theo “mô hình” luật cụ thể, luật chi tiết, vì vậy thời gian xây dựng luật dài hơn; nay chuyển sang “mô hình” xây dựng luật khung, luật nguyên tắc nên số lượng luật được xây dựng trong một kỳ họp tăng lên nhanh chóng.
Cũng cần nói thêm rằng: nếu ở giai đoạn đầu của công cuộc đổi mới phải xây dựng luật khung, luật nguyên tắc là do khi ấy chúng ta chưa có nhiều hiểu biết về nền kinh tế sản xuất hàng hóa nhiều thành phần, càng chưa có nhiều kinh nghiệm về nền kinh tế thị trường, thì đến nay trải qua hơn 1/4 thời gian của thế kỷ XXI, chúng ta đã hiểu biết khá rõ ràng nền kinh tế thị trường nói chung và nắm vững nội hàm của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, trở lại “mô hình” xây dựng luật khung, luật nguyên tắc là hợp lý, sau đó Chính phủ sẽ hướng dẫn cụ thể trong khi thi hành luật.
Năm là, quan trọng nhất hiện nay là Quốc hội luôn luôn đổi mới mọi hoạt động, trước hết là đổi mới công tác lập pháp. Bởi vậy, như đã nói ở trên, số lượng luật được ban hành trong một kỳ họp của Quốc hội bây giờ bằng hoặc nhiều hơn cả một nhiệm kỳ của những khóa Quốc hội cuối thế kỷ XX.
Đổi mới hoạt động lập pháp của Quốc hội
Trong mọi hoạt động nói chung, lập pháp nói riêng, Quốc hội thường xuyên đổi mới nhằm nâng cao chất lượng các đạo luật, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Đổi mới lập pháp là một quá trình và có nhiều việc, nhưng xin chỉ nêu một vài việc mang tính đặc trưng.
Ảnh: Phạm Thắng
Thứ nhất, đổi mới trước tiên là phải xác định được tiêu chí của một đạo luật có chất lượng cao bao gồm cả tiêu chí hình thức và tiêu chí nội dung(*).
Tiêu chí chất lượng về hình thức gồm: Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong cơ cấu một đạo luật và giữa đạo luật đó với hệ thống pháp luật hiện hành. Phải bảo đảm tính chính xác cao, chặt chẽ, cách thể hiện phải rõ ràng và dễ hiểu.
Tiêu chí chất lượng về nội dung bao gồm: Phải thể hiện đúng đắn được ý chí và nguyện vọng của cử tri, của Nhân dân, ý chí và nguyện vọng đó phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội khách quan trong thời gian hiệu lực thi hành; phải thể hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng; nội dung luật phải hợp hiến, hợp pháp. Các quan hệ xã hội mà luật điều chỉnh phải phù hợp, đúng với mục đích đề ra cho dự án luật; phải rõ ràng, minh bạch, ổn định và có thể dự đoán được tuổi thọ của luật và phải phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Thứ hai, các nhiệm kỳ khóa XV và XVI, đổi mới mạnh mẽ nhất là đổi mới tư duy lập pháp, chuyển từ trọng tâm tư duy làm luật phục vụ quản lý, điều hành sang tư duy kiến tạo và phát triển. Pháp luật không chỉ được sử dụng để siết chặt quản lý hoạt động kinh tế, xã hội mà phải chủ động mở đường khơi thông nguồn lực, thúc đẩy các mô hình kinh tế mới, sử dụng công nghệ mới, sáng tạo.
Chấm dứt tư duy “không quản được thì cấm”, hạn chế tối đa đi đến chấm dứt việc ban hành các quy định tạo thêm thủ tục hành chính rườm rà, vô hình trung làm khó cho người dân và doanh nghiệp. Triệt để phân cấp, phân quyền theo tinh thần, “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Tiếp tục xác định rõ ranh giới giữa thẩm quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong hoạt động pháp luật.
Thứ ba, thực thi hợp lý cơ chế đặc thù, linh hoạt. Như chúng ta đã biết, hệ thống pháp luật đang có hiệu lực thi hành của nước ta được xây dựng trải qua nhiều giai đoạn có điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau nên đã phát sinh những mâu thuẫn giữa một số luật được xây dựng trước với một số luật mới được xây dựng sau. Để xử lý tình huống này, Quốc hội khóa XV đã xây dựng và ban hành Nghị quyết số 206/2025/QH15, ngày 24/6/2025 về cơ chế đặc biệt mà Điều 1 của Nghị quyết đã chỉ rõ, “Nghị quyết này quy định về tiêu chí xác định, nguyên tắc, phương án, quy trình và trách nhiệm trong việc xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật”. Thực thi Nghị quyết này, Quốc hội khóa XVI đã từng bước rà soát, sửa đổi, bổ sung một loạt các luật được ban hành ở các nhiệm kỳ trước. Đây cũng chính là một nội dung quan trọng trong việc tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế.
Thứ tư, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo ngành, lĩnh vực. Trước đây, chương trình xây dựng pháp luật thường được làm theo “quy trình”: tổng hợp sáng kiến pháp luật từ các chủ thể có quyền sáng kiến pháp luật, sau đó mỗi ngành, lĩnh vực có sáng kiến thì ít nhất có một dự án, ưu tiên những dự án cấp bách; tiếp tục xem xét, những ngành, lĩnh vực chưa có hoặc có ít luật sẽ được phân bổ tiếp... Nay hệ thống pháp luật đã tương đối hoàn thiện (gồm Hiến pháp và trên 320 luật, bộ luật), đầy đủ hơn, song vẫn chưa bao phủ được tất cả các ngành, các lĩnh vực và các hoạt động xã hội. Bởi vậy, Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XVI đã quyết định lập và ban hành kế hoạch số 64/KH-UBTVQH16 ngày 25/5/2026 nhằm triển khai kết luận số 17-KL/TW, ngày 2/4/2026 của Bộ Chính trị về Đề án định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI. Mục tiêu của kế hoạch là: tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, chuyển từ tư duy mệnh lệnh hành chính sang tư duy kiến tạo và phục vụ Nhân dân, khơi dậy phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2031; tập trung hoàn thành hơn 70% (136/192) nhiệm vụ lập pháp trong hai năm đầu (2026 - 2027), trong đó có 113 nhiệm vụ cần nghiên cứu hoàn thành trong năm 2026; nghiên cứu sửa đổi Hiến pháp nếu cần thiết. Tổng cộng có 192 nhiệm vụ lập pháp trọng tâm được xác định cho cả nhiệm kỳ khóa XVI.
Hiện tại Quốc hội đang lần lượt xem xét sửa đổi, bổ sung hoàn thiện các luật có liên quan đến đất, đó là Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Xây dựng... Sẽ tiếp tục sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật theo ngành, lĩnh vực (các luật thuộc lực lượng vũ trang nhân dân; các luật về tam nông; các luật về giao thông, công nghiệp...). Nghĩa là Quốc hội quyết tâm thực thi nghiêm túc đầy đủ, trọn vẹn, có hiệu quả cao yêu cầu xây dựng và triển khai chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới mà Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đã đề ra.
Với khí thế và tinh thần quyết tâm đó, Quốc hội 3 khóa mới đây đã xây dựng được bản Hiến pháp 2013 và 372 luật, bộ luật. Trong đó khóa XV xây dựng tới 150 luật, bộ luật, riêng Kỳ họp thứ Mười đã xây dựng tới 51 luật. Quốc hội khóa XVI tuy mới hoạt động hơn nửa năm (tính từ khi bầu), song ngoài nhiệm vụ xây dựng bộ máy và nhân sự còn xây dựng được 24 luật, bộ luật. Đây là nỗ lực rất lớn của Quốc hội để đẩy nhanh tốc độ xây dựng luật pháp. Tất cả chỉ nhằm mục tiêu phục vụ Nhân dân, phục vụ doanh nghiệp đắc lực nhất, hiệu quả cao nhất.
(*) Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhiệm kỳ khóa XI đã chỉ đạo nghiên cứu đề tài khoa học "Xây dựng tiêu chí đánh giá chất lượng dự án luật, pháp lệnh".
